Меню
Назад » » »
Қазақтың ұлы ғалымы, тұңғыш зерттеушісі – Шоқан Уәлиханов (1835-1865жж)
загрузка...

загрузка...
Миятбекова Дүрия Мелдехановна
Қазығұрт ауданы, «Талдыбұлақ» негізгі орта мектебі,тарих пәні мұғалімі

Қазақстан тарихы
Сабақ тақырыбы: Қазақтың ұлы ғалымы, тұңғыш
зерттеушісі – Шоқан Уәлиханов (1835-1865жж)

Сабақтың мақсаты: Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Шыңғысұлы Уәлихановтың өмірі мен қызметі оның Омбыда оқуда болған жылдары Шоқан Уәлихановтың ғылыми зерттеулері жайында баяндау.
Дамытушылығы: Ш.Уалиханов жайында қосымша мәліметтер беру сонымен қатар оқушылардың білімін, ойын, сөздік қорын, есте сақтау қабілеттерін дамыту.
Тәрбиелік: ғалым еңбегін бағалай білуге, құрметтеуге, мақтан етуге, отансүйгіштікке тәрбиелей отырып, білімге, өнерге, ізденімпаздыққа, өздік шығармашылыққа баулу, оқушылардың әдебиетке, жағрафияға қызығушылықтарын, туған өлкесіне сүйіспеншілігін арттыру.
Күтілетін нәтиже: Ш.Уалихановтың еңбектерімен терең танысып талдау жасау, салыстыра білу.
Неігзігі идеясы: Оқушылар тапсырмаларды бірлесіп орындайды, топпен жұмыс жасайды, бірін-бірі бағалайды.

Сабақтың
Кезендері Мұғалімнің іс-әрекеті Оқушының іс-әрекеті. Көрнекілігі
1.Кіріспе
1 мин. -Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.
-Сынып тазалығына көңіл бөлу.
-Сабаққа дайынсыңдар ма? Иә дайынбыз деп оқушылар зейіндерін сабаққа аударады. Бағалау парағы.
2. 2мин Психологиялық дайындық.
Қане өзімізге көңіл-күй сыйлап алайық.
«Шаттық еңбері»
Ережені оқушылар өздері айтады.
3. 1мин Оқушыларды топқа бөліп алу.
Орал, Семей, Ақмола.

Топ жетекшісін сайлау.
Уақыт сақшысын сайлау.
4. 10 мин
«Миға шабуыл» Тұсау кесер
Үй тапсырмасы.
1-топ «Орал»
1.1825 жылы Орынборда ашылған әскери училищелер кейіннен неге айналды? (Сібір ж/е Орынбор Неплюев кадет корпусына айналды.Бұл оқу орнына қазақ балаларын қабылдауға шек қойылды)
2.1861ж Торғай, Ақтөбе, Қостанай және басқа қалаларда қандай мектептер ашылды? (қыз балаларға арналған бастауыш мектептер ашылды)
3. 1789ж Омбыда қандай мектеп ашылды ол немен айналысты? (Азия мектебі ашылды.Ол отаршыл аппарат үшін шенеунік кадрлар даярлаумен айналысты)
4.Болыстар мен ауыл старшындары қанша мерзімге сайланды? (3 жыл мерзімге сайланды)

2-топ «Семей»
1.ХІХ ғ соңы мен ХХ ғ бас кезінде Омбының оқу орындарында қазақ халқының көрнекті өкілдері , мемлекет ж/е қоғам қайраткерлері бітіріп шықты солардың бірнешеуін ата. (Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, С.Сейфуллин, Жұмат Шанин, Шәймерден Әлжанов. т.б)
2.1867 ж ІІ Александр қандай ережеге қол қойды? («Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы уақытша Ережеге» қол қойды)
3.Маңғыстаудағы көтерілістің шығу себептері. ( Жаңа ереже енгізілгеннен кейін Маңғыстау түбегінде адайларда жер мәселесі қатты шиеленісіп кетті. Салықтың артуы.)
4.1867-1868ж енгізілген жаңалықтар алым-салық жүйесін де қамтыды. Осы кезден бастап Қазақстанның бүкіл аумағында тұтас салық енгізілді қандай салық екенін ата. («түтінсалығы»)

3-топ «Ақмола»
1.Көтерілістің жеңілу себептері мен салдарын ата. (Көтеріліс жергілікті тар көлемдегі сипатта болды. Қазақстар түгел бас қосып, біртұтас майдан аша алмады. Көтерлісшілердің қару-жарағы нашар еді. Олар негізінде қылышпен, найзамен, садақпен қаруланды. Оқ ататын қару жетіспеді. Оқ-дәрі де тапшы болды.Рубасылардың бір бөлігі қолдамады. Бұл кезде патшалық Ресей Қазақстанды барлық жағынан әскери бекіністермен құрсап, қоршап алып үлгерген еді.)
2.1841 ж. Бөкей хандығында Жәңгірханның бастамасы бойынша қандай мектеп ашылды? (Алғашқы қазақ мектебі ашылды)
3. 1879ж. Ташкентте қандай оқу орны ашылды? (Мұғалімдер институты ашылды)
4.ХІХ-ХХ ғасырлардың бас кезінде Қазақстанда халыққа білім беру ісі қандай бағыттарда жүргізілді? (діни және зайырлы бағытта жүргізілді)
5.1890 ж ақпан айында қандай ереже бекітілді? (« Закаспийск облысын басқару туралы уақытша Ереже» бекітілді)
Ой қозғау.
Оқушыларға тақырыпқа байланысты сұрақтар қойылады.
Шоқан Уалиханов аса көрнекті ғалым, белгілі географ П.С.Семенов-Тян-Шанскиймен қай кезде танысты?Ол қандай қоғамның мүшелігіне қабылданды?(1856жылы танысты, Орыс географиялық қоғамының толық мүшесі болып қабылданды)
Шоқан Уәлиханов (1835-1865)
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Шыңғысұлы Уәлихановтың өмірі мен қызметі
Шоқан Уәлиханов 1835 жылы Құсмұрын бекінісінде дүниеге келген. Оның шын аты Мұхамед-ханафия. Оны Шоқан деп еркелетіп атап кеткен анасы Зейнеп Шорманқызы еді. Шоқанның балалық шағы табиғаты көркем Құсмұрын мен Сырымбетте өтті.
Шоқанның ата-бабалары атақты сұлтандар әулетіне жатады. Оның арғы бабасы Абылай хан XVII ғасырдағы айбынды қазақ билеушілерінің бірі болды. Ал атасы Уәли патша үкіметі ресми түрде бекіткен қазақтың соңғы ханы еді. Әкесі Шыңғыс Омбы әскери училищесін бітірген, Көкшетау сыртқы округының аға сұлтаны лауазымды қызметін атқарған. Шоқаннын анасы жағынан туыс нағашылары да осал емес — Баянауыл өлкесіндегі атақты Шормановтар әулеті болатын. Мұса Шорманов орыс армиясының полковнигі, белгілі қазақ биі, Баянауыл сыртқы округының аға сұлтаны еді.
Шоқанның жақын туыстарының естеліктеріне қарағанда, ол бала кезінен білімге бейім әрі құмар болған. Шоқан тарихи аңыз-әңгімелерге ерте бастан-ақ қызыққан. Ол жастайынан данагөй билердің әңгімелерін, акындардың өлең- жырларын зор ықыласпен тыңдап өсті. Оған тәрбие беруде сұлтан әулетінен шыққан әжесі Айғанымның ықпалы күшті болды. Ол жас Шоқанға ежелгі қазақ аңыздарын, аңыз-әңгімелерін, мақал-мәтелдері мен даналық сөздерін жиі айтып отыратын. Шоқан 12 жасына дейін Құсмұрындағы мектепте оқып, мұсылман діні ілімімен танысты. Шоқан ауылдық бастауыш мектепте оқып жүріп-ақ араб, парсы, шағатай тілдерінің негізін үйреніп алды.
Ол сурет салуды да ерте үйренді. Бұл өнерді оған орыс суретшілері, топографтары мен геодезистері үйретті. Олар Уәлихановтардың отбасында жиі болып тұратын. Болашақ ғалымның дүниеге көзқарасының қалыптасуына жиі-жиі қонаққа келіп тұратын декабристер де ықпал етті. Олар бәрін білуге құмар жас баланың бойында ғылымға, әдебиет пен өнерге деген құштарлықты күшейте түсті.
Шоқан жас кезінен халық ауыз әдебиетінің үлгілеріне ерекше ден қойды. Ол бала кезінің өзінде «Қозы Көрпеш - Баян сұлу», «Ер Көкше» сияқты басқа да дастандардың бірнеше нұсқасын жазып алды.

Омбыда оқуда болған жылдары.
1847 жылы Шоқан Омбы кадет корпусына оқуға түсті. Бұл оқу орны Сібірдегі жоғары білікті мұғалімдер жинақталған, таңдаулы оқу орындарының бірі болатын. Шоқан алғашқы жылдан өзінің оқуға қабілеті мен бейімділігін танытты. Ол әскери пәндерді, сондай-ақ географияны, орыс және Батыс Еуропа халықтары әдебиетін, тарихты, философия негіздерін, ботаниканы, зоологияны, физиканы, математиканы, геодезияны, құрылыс салу өнерін, сызуды, сурет салуды, каллиграфияны (көркем жазуды), шет тілдерін және басқа да пәндерді зор ынта қойып, құмарта оқыды. Осында жүріп те шығыс тілдері саласындағы білімін елеулі түрде тереңдете түсті. Ол орыс тілін тамаша меңгерді. Қосымша әдебиеттерді көп оқыды. 14—15 жасынан-ақ кадет корпусының басшылары оған болашақтағы зерттеуші-шығыстанушы ретінде қарай бастады. Омбыда Шоқан география, шығыстану, философия, тарих жайындағы басылымдардан бай кітапхана кұрап алды. Омбыда болған кезінде орыс зиялыларымен байланыста болуы Шоқанға үлкен әсер етті.
Кадет корпусында Шоқанмен бірге оқыған С.Я. Капустин ол туралы: «Шоқан көрікті, аса сымбатты болды. Бет әлпеті оның кайырымдылығы мен бекзаттығын айқын танытып тұратын. Шоқан өз кезеңінің жан-жақты, аса терең білімді адам болды. Әсіресе оның тарихи білімі зор болды және ғылым мен әдебиет саласында да зор білімділігімен ерекшеленетін. Шоқан өз ойын бейнелеп, тартымды жеткізе білетін асқан шешен болатын», - деп жазды.
Шоқан кадет корпусында белгілі ғалым, географ және Азияны зерттеуші Г.Н. Потанинмен бірге оқып, достасып кетті. Арада 30 жыл өткенде Г.Н. Потанин Шоқанның әкесі Шыңғыс сұлтанның ауылында болды. Осы сапарының нәтижесінде ол «Қырғыздың ең соңғы ханзадасының отауында» деген еңбек жазып қалдырды. Бұл оның өмірден ерте кеткен досы Шоқанды зор құрметпен еске алудың белгісі еді. Шоқан аса көрнекті орыс және шетел ақындары мен жазушылары А. Пушкиннің, М. Лермонтовтың, Н. Гогольдің, Ч. Диккенстің және басқалардың шығармаларын зор сүйіспеншілікпен қызыға оқыды.
Шоқан 1853 жылы кадет корпусын корнет офицер шенімен бітіргеннен кейін Сібір казак әскеріне қызметке жіберіледі. Көп ұзамай Батыс Сібір генерал-губернаторының адъютанты болып тағайындалды. Қызмет орнында Шоқан Сібірдің шенеуніктік аппаратымен бетпе-бет келіп, өкіметтің заңсыз әрекеттеріне қатты күйінді. Өкімет орындарының озбырлығы жайлы достары Ф.М. Достоевскийге, А.Н. Майковқа, К.К. Гутковскийге, B.C. Курочкинге ызалы хаттар жазды.

Шоқан Уәлихановтың ғылыми зерттеулері.
Тамаша білім алып шыққан жас ғалым түрлі ғылыми экспедицияларға белсене қатысты. Бұл жөнінде ол Омбыда оқып жүрген жылдарында армандайтын. Қазақ даласын және онымен шекаралас жатқан елдердің аумағын, ондағы халықтардың тарихы мен жағдайын жаксы білетін Шоқанға орыс зерттеушілері де қатты қызығып, оның көмегіне мұқтаж болатын. 1855 жылы Шоқан Батыс Сібір генерал-губернаторы Г.Х. Гасфорттың Орталық Қазақстан, Тарбағатай мен Жетісу жеріне жасаған сапарына қатысады. Бұл сапарда қарапайым халықтың өмірімен танысып, қырғыздардын тарихи аңыз-әңгімелері мен жырларын жазып алды.
Ш. Уәлиханов 1856 жылы аса көрнекті ғалым, белгілі географ П.С. Семенов-Тян-Шанскиймен танысты. Ол жас қазақ ғалымның қабілетіне шын ниетімен сүйсіне қайран қалды. 1857 жылы П.С. Семенов-Тян-Шанскийдің ұсынуымен Ш. Уәлиханов Орыс географиялық қоғамының толық мүшелігіне қабылданды. Шығыс Қазақстан мен Жетісуға, қырғыз еліне жасаған сапары Шоқанның ғалым ретіндегі даңқын арттырды. 1857 жылы Шоқан Алатау қырғыздарына сапар шегіп, оның тарихын, этнографиясын және халықтық поэзиясын зерттеді. Қырғыз халқының энциклопедиялық дастаны «Манасты» жазып алды.
1858-1859 жылдары Шоқан атақты Қашғария сапарына барып қайтты. Шоқанға дейін ол өлкеде бірде-бір зерттеушінің болып қайтуының сәті түспеген еді. Неміс ғалымы Р. Шлагингвейттің еуропалықтар үшін мүлде жабық өлкеге барып қайтпақ болған сапары қайғылы аяқталып, ол қатыгездікпен өлім жазасына душар болғанды. Шоқан аса қиын құпия жағдайда өз өміріне қатер төндіре жүріп, Қашғария өлкесінің тарихы, этнографиясы, мәдениеті мен геологиясы, географиялық жағдайы жайлы бұған дейін мүлде белгісіз аса құнды деректер жинап қайтты. Соның негізінде «Алтышардың немесе Қытайдың Нан-JIy провинциясының (Кіші Бұхараның) шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы» деген атақты еңбегін жазды. Еңбекті Ресейде де, одан тыс жерлерде де шығысты зерттеуші ғалымдар жоғары бағалады.
Патша үкіметі жас ғалымның ғылыми ерлік еңбегін жоғары бағалады. 1860 жылы Санкт-Петербургте ол орденмен марапатталып, әскери шені де жоғарылатылды. Оны орыс патшасы II Александрдің өзі қабылдады. Осы кездесу кезінде Шоқан патшаға орыс шенеуніктерінің қазақ халқына жақсы қарауы жайлы өз өтінішін батыл жеткізді.
Петербургте болған кезінде (1859—1861 жылдары) Шоқан Уәлиханов әр түрлі әскери және ғылыми мекемелерде жұмыс істеді. Ол ресейлік шығыстанушылар мен дипломаттардың, жазушылар мен ақындардың сиынатын нағыз піріне айналды. Шоқан Қазақстан мен Орта Азияның және Шығыс Түркістанның карталарын жасаумен айналысып, қажымай-талмай еңбек етті. Шығыс елдерінің қолжазбаларын мұқият зерттеуді де жалғастырды. Оны Орыс географиялық қоғамы Шығыс тарихы туралы лекциялар оқуға шақырып тұрды.
Алайда Петербургтың ылғалды ауа райы оның денсаулығына жақпады. Денсаулығының нашарлауына байланысты Отанына оралуға мәжбүр болды. Ол Омбыға барып, даладағы жергілікті баскару ісін қайта ұйымдастыру жөніндегі шараларға қатысты. Оның негізгі ойлары «Қырдағы мұсылманшылық туралы», «Қырғыздардың көші-қоны туралы», «Сот реформасы туралы жазбаларда» баяндалады.
1864 жылы Шоқан генерал Черняевтың Оңтүстік Қазақстанға жасаған әскери экспедициясына қатысады. Бірақ әскери қызметі ұзаққа созылмады, генералдың жергілікті халыққа шектен тыс қатыгездік жасауы салдарынан әскер қатарынан өз еркімен кетеді.

Шоқан Уәлихановтың Қазақстан тарихындағы алатын орны.
Оның ғұмырының соңғы жылы Тезек сұлтанның ауылында өтті. Ол мұнда да Ұлы жүз қазақтарының өмірінен тарихи-этнографиялық материалдар жинаумен шұғылданды. Аса көрнекті қазақ ғалымы әрі ағартушысы Шоқан Уәлиханов 1865 жылы 10 сәуірде ұзаққа созылған аурудан қайтыс болды. Оның қабірінің басына ескерткіш пен құлпытас орнатылды. Ескерткішті саяси жер аударылып келген поляк революционері Леполъд Ластовский жергілікті мәрмәр тастан қашап жасады. Шығыстанушы ғалым И.Н. Веселовский: «Шоқан Уәлиханов шығыстану ғылымында аққан жұлдыздай жарқ етті де жоқ болды», - деп жазды.
Шоқан Уәлиханов Қазақстан мен Орта Азия халықтарының тарихы мен мәдениетін зерттеуге орасан зор үлес қосты. Аса көрнекті қазақ ғалымы өте ауқымды ғылыми-шығармашылық мұра қалдырды. Оның «Абылай», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Ыстықкөл күнделіктері», «Үлкен орда қырғыз-қайсақтары туралы», т.б. еңбектері өте құнды саналады. Шоқанның қазақтардың, сондай-ақ Орта Азия халықтарының өмірінен салған 150-ден астам суреттері сақталған. Ол қазақтардың алғашқы кәсіби суретшілерінің бірі.
Ұлы қазақ ғалымы, ағартушы, Ш. Уәлихановтың туған халқының білім алып, мәдениетінің өрлеуі, деспотизм мен зорлық-зомбылықтан құтылып, бақытты да азат өмір сүруі жайлы ой-армандары ол дүниеден өткеннен соң көп жылдардан кейін ғана жүзеге асты. Шоқан Уәлихановтың құрметіне Көкшетау облысында аудан, Талдықорған және Көкшетау облыстарында бірнеше ауылдар аталып, Көкшетаудағы педагогикалық институт пен Алматыдағы Тарих, археология және этнография институты, №68 орта мектеп пен көше аты ғалымның есімімен аталады. Алматы мен Көкшетау қалаларында
Ш. Уәлихановқа орнатылған ескерткіш бар. Шоқан бейітінің басында (Талдықорған облысы, Алтынемел асуы) обелиск және мемориалды кешен тұрғызылған. Ш.Уәлихановтың құрметіне қоғамдық, география ғылымдары салаларында жеткен табыстар үшін ҚазССР ҒА сыйлығы және көркем өнер мен сәулет өнері саласындағы жетістіктер үшін Мемлекеттік сыйлық тағайындалды. Іле Алатауының солтүстік баурайында орта Талғар бастауында Уәлихановтың құрметіне шың бар. Омбы қаласындағы Шоқан оқыған бұрынғы Кадет корпусының ғимаратына ескерткіш тақта қойылған. Соңғы ширек ғасырда ұлы ағартушының мерейтойы жалпыхалықтық деңгейде екі рет (1959, 1985) аталып өтіп, оның таңдамалы шығармалары басылды (1961-1972, 1984-1985 жылдар). Жазушылар Г. Марков, С. Мұқанов Шоқан туралы роман жазса, И. Стрелкова «Жизнь замечательных людей» атты серия бойынша «Ч. Валиханов» атты кітап шығарса, «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша «Ш.Уәлиханов» көп томдық шығармалар жинағының 6 томдығы (2010) жарық көрді. 1965 жылдан Жамбыл облыстық әмбебап ғылыми кітапханасына қазақтың тұңғыш ағартушы ғалымы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың есімі берілген.

Оқулықпен жұмыс
«Бір қадам алға»-ойыны
1-топ.Шоқан қай жерде дүниеге келді? Шоқан Уәлиханов 1835 жылы Құсмұрын бекінісінде дүниеге келген. Оның шын аты Мұхамедханафия. Оны Шоқан деп еркелетіп атап кеткен анасы Зейнеп Шорманқызы еді. Шоқанның балалық шағы табиғаты көркем Құсмұрын мен Сырымбетте өтті.
2-топ. Шоқан жақын туыстарының естеліктеріне қарағанда қандай болған? Шоқанның жақын туыстарының естеліктеріне қарағанда, ол бала кезінен білімге бейім әрі құмар болған. Шоқан тарихи аңыз-әңгімелерге ерте бастан-ақ қызыққан. Ол жастайынан данагөй билердің әңгімелерін, акындардың өлең- жырларын зор ықыласпен тыңдап өсті. Оған тәрбие беруде сұлтан әулетінен шыққан әжесі Айғанымның ықпалы күшті болды. Ол жас Шоқанға ежелгі қазақ аңыздарын, аңыз-әңгімелерін, мақал-мәтелдері мен даналық сөздерін жиі айтып отыратын.
3-топ.Шоқан 12 жасына дейін Құсмұрындағы мектепте оқып, мұсылман діні ілімімен танысты. Шоқан ауылдық бастауыш мектепте оқып жүріп қандай тілдерді үйренді? (араб, парсы, шағатай тілдерінің негізін үйреніп алды)
Сергіту сәті.
Сынақхат.

«Постер жасау»
1-топ. Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Шыңғысұлы Уәлихановтың жастық шағы
2-топ.Омбыда оқуда болған жылдары.
Шоқан Уәлихановтың ғылыми зерттеулері.
3-топ.Шоқан Уәлихановтың Қазақстан тарихындағы алатын орны.
Суреттер бойынша жауап беру. 3-топта
Абылай,Потонин, Семенов-Тян-Шанский,

Сабақты қорытындылау.
Ш.Уәлихановтың өмірі мен қызметі – егемен еліміздің жастары үшін тамаша улгі – өнеге.
Қазақтың бір ғалымы бар Шоқан деген.
Туыпты Қостанайдың Құсмұрын бекетінде
Арғы атасы аңызға айналған Абылай екен,
Сол Шоқан 179 жасқа толды биыл, міне.
Жастайынан зерек болып,
Дос болып, барлық ұлтпен араласып,
Меңгерген тілдің бәрін.
Ү йретті болашаққа соның бәрін.
Аз ғана ғұмыр кешті өмірінде,
Атқарды көп істі сол кездерде
Оған айтар алғысымыз көп біздің,
Деп еліңді биіктерге жеткіздің!

Бағалау
Топтық бағалалау
Оқушылар сұрақтарға жауап бередІ

Сұрақтарға жауап береді

Толықтырады

Постерге сурет салады.Постерді бір оқушы баяндайды.

Оқушылар тиісті мәліметті атайды.

Топ жеткшісі баға береді

Плакат

13. 2 мин Рефлексия
Кері байланыс. Не білдіңдер, не білгің келеді, не ұнады?
14. 1 мин Үйге тапсырма беру. Қазақтың ұлы ғалымы, тұңғыш
зерттеушісі – Шоқан Уәлиханов (1835-1865жж)
- Тәлімгер.орг Полный текст материала на тему Қазақтың ұлы ғалымы, тұңғыш зерттеушісі – Шоқан Уәлиханов (1835-1865жж) можно смотреть в скачиваемом файле. На этой странице приведен фрагмент материала

Авторы:

Бөлімі: Қосымша сабақ жоспары | Логин: гость
Көрсетілім: 446 | Жүктеулер: 0 | Рейтинг: 0.0/0
Барлық пікірлер: 0
avatar